Το δέντρο της ελιάς, έχει σημαδέψει το Μύθο, την Ιστορία, την Παράδοση, την ίδια τη Ζωή στην Ελλάδα και ιδιαίτερα στην Κρήτη.
Η καλλιέργεια της ελιάς , η επεξεργασία του καρπού της, οι χώροι και τα απαραίτητα μέσα για την αξιοποίηση των διαφόρων προϊόντων της, οι τρόποι διατήρησης, συσκευασίας και μεταφοράς των διάφορων προϊόντων της ελιάς έχουν σημαντικό ρόλο στη θρησκευτική ζωή, στην οικονομική πορεία και στην κοινωνική ανάπτυξη. Έτσι, που να μιλάμε πια για τον «πολιτισμό της ελιάς». Η σημασία της για τη ζωή σε ορισμένες περιοχές και περιόδους την κάνει αφετηρία για κάθε είδους παραδόσεις με πολυδιάστατο περιεχόμενο. Από την Ελληνική και την Αιγυπτιακή μυθολογία, όπου η ελιά παρουσιάζεται ως θεϊκό δώρο στους θνητούς, μέχρι τον αιώνα της παγκοσμιοποίησης η ελιά παραμένει ένα από τα ελάχιστα στοιχεία του Μεσογειακού πολιτισμού που δεν έχουν αλλοιωθεί.
Το τοπίο της ελιάς συμπυκνώνει μνήμη και μόχθο γενεών, την καλή παρέμβαση στη φύση, δημιουργεί ισορροπία ανάμεσα στο προσωρινό, που είναι ο άνθρωπος και στο αιώνιο, που είναι η φύση και η ζωή. Η ελιά συνθέτει το ελληνικό τοπίο από τις υπώρειες των βουνών ως εκεί που φθάνει η αύρα της θάλασσας δημιουργώντας την εικόνα του ήμερου – καλλιεργημένου χώρου. 1

Τα δέντρα της ελιάς απλώνουν τις ασημοπράσινες φιγούρες τους κι αγκαλιάζουν όλη την Κρήτη. Σκεπάζουν τους μικρούς κάμπους και τις κοιλάδες του νησιού. Προχωρούν μέσα σε σκιερές ρεματιές κι ανηφορίζουν πάνω στους λόφους. Ανεβαίνουν ψηλά στις Μαδάρες και φτάνουν κοντά στις χιονισμένες βουνοκορφές του Ομαλού και του Ψηλορείτη. Κι από εκεί, κατηφορίζουν ξανά και ξανά κι απλώνονται στους λόφους και στους κάμπους, φθάνουν μέχρι την θάλασσα. Αγκαλιάζουν τα μικρά και μεγάλα χωριά. Ανακατεύονται με τις εκκλησίες και τις πλατείες. Μπαίνουν στις αυλές και στα σπίτια των Κρητικών και ζουν σιωπηλά μαζί τους

Υπερχιλιόχρονη ελιά στην Κρήτη.

Τους προσφέρουν την ασημοπράσινη φυσική ομορφιά τους και φιλοξενούν στον ίσκιο τους τα πανηγύρια, τις γιορτές και τους γάμους τους. Προσφέρουν στους Κρητικούς τους πολύτιμους καρπούς και πιο πολύ το χρυσό λάδι τους.

Τοιχογραφία της Κνωσού με ελαιόδεντρο. 2η χιλιετία π.Χ.

Το κρητικό τοπίο είναι συνυφασμένο με το δέντρο της ελιάς, αξεχώριστα δεμένο με το σχήμα του δέντρου, το φύλλωμα και τον ίσκιο του ευλογημένου δέντρου. Αυλάκια, πεζούλια, δρόμοι, λιθόστρωτα, αλώνια, μύλοι, σπαράγματα αρχαίων κατασκευών, σπίτια κι ανάμεσά τους οι ελιές με τις ρυτίδες των προγόνων και της παλαιϊνής γνώσης. Γαντζωμένες στα βράχια, με τις ρίζες τους να βυζαίνουν το χώμα, καρποφορούν οι ελιές. Από την αναπαράσταση των ελαιώνων στις τοιχογραφίες της Κνωσού, τα απολιθωμένα λιόφυλλα και λιοκούκουτσα του Βαθύπετρου,

Ελιές από το ανάκτορο της Ζάκρου, 3500 χρόνων παλιές.

τα ελαιοτριβεία της Φαιστού αλλά και τους απέραντους ελαιώνες του Ρεθύμνου, των Χανίων και της Μεσαράς ταυτιζόμαστε με την ίδια την ανθρώπινη παρουσία στον χώρο και στον χρόνο της Κρήτης.
Από αρχαιολογικές κι ιστορικές μαρτυρίες μαθαίνουμε ότι στον τόπο μας η ελιά, ίσως ως αγριλιά, καλλιεργείται από την παλαιολιθική και μεσολιθική περίοδο όπως αποδεικνύεται από φύλλα της στην καλντέρα της Σαντορίνης. Κατάγεται από χώρες της Ασίας –τις νότιες περιοχές της- κι έφτασε στην Ελλάδα από κατάλοιπα αποδημητικών πουλιών.

Μινωική τοιχογραφία Κνωσού. Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.

Η κυρίαρχη παρουσία της ελαιοκαλλιέργειας στην Κρήτη αποδεικνύεται όχι μόνο από τα άφθονα αρχαιολογικά ευρήματα, αλλά κι από τα ίδια τα χιλιόχρονα δέντρα που υπάρχουν σε πολλά μέρη του νησιού. Πρόκειται για δέντρα-μνημεία, που πάνω στους κορμούς τους έχει χαραχθεί κατά τρόπο ανάγλυφο όλη η πολύπαθη ιστορία τους στο διάβα του χρόνου. Η ελιά στη Μινωική λατρεία ήταν δέντρο ιερό . Φαίνεται ότι υπήρχαν ιερά άλση ελιάς. Γύρω από συγκεκριμένα ελαιόδεντρα υπήρχαν χαμηλοί, χτιστοί περίβολοι και βωμοί για να τοποθετούνται οι προσφορές. Οι κάτοικοι της Μινωικής Κρήτης με επιμονή και προσεκτική εργασία αιώνων ανέπτυξαν και συστηματοποίησαν το κλάδεμα, τον εμβολιασμό και όλους τους τρόπους περιποίησης και βελτίωσης της ελιάς.

Το επάνω μέρος ελαιοπιεστηρίου (φάμπρικα). Κουρούτες Ρεθύμνου.

Η έκθλιψη του ελαιοκάρπου γινόταν σε απλές πέτρινες εγκαταστάσεις, που αρχικά χρησιμοποιούνταν εποχιακά και για την παραγωγή του κρασιού. Η ελιά και το λάδι κυριάρχησαν σε όλες τις εκφάνσεις της μινωικής ζωής στη γεωργία, στην οικονομία, στη θρησκεία, στην τέχνη. Ένας ολόκληρος πολιτισμός διαμορφώθηκε γύρω από το ιερό δέντρο και το πολύτιμο προϊόν του και συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας.

Ένα από τα αρχαιότερα δέντρα ελιάς στην Κρήτη, στο χωριό Πάνω Βούβες Κισάμου Χανίων.

Ελαιόδενδρα που αντικρύζουμε σήμερα στην Κρήτη, που η όλη μορφή και εμφάνισή τους υποδηλώνει μια απροσδιόριστης διάρκειας μακρόχρονη ζωή, η οποία πρέπει να προσμετράται σε αρκετές χιλιετηρίδες. Τέτοια υπερχιλιόχρονα ελαιόδεντρα επιζούν και θάλλουν 2 Ανθίζουν, (μτφρ.) υγιαίνουν. ακόμα στις Βούβες Κισάμου 3 Το Ελαιόδεντρο αυτό που βρίσκεται στην θέση Πάνω Βούβες του Δ.Δ. Βουβών του Δήμου Κολυμβαρίου (συντεταγμένες Ν 35ο 29,212 και ΕΟ 23ο 47,217 και υψόμετρο 272μ. ανήκει στον Παναγ. Καραπατάκη οποίος το παραχώρησε στον Δήμο Κολυμβαρίου και είναι ποικιλίας Μαστοειδούς που τοπικά αποκαλείται Τσουνάτη εμβολιασμένη σε υποκείμενο Αγριελιάς.
Ο κορμός του δέντρου έχει εξαιρετικό ανάγλυφο με ιδιαίτερη αισθητική. Η επιφάνεια του πραγματικό έργο γλυπτικής παρουσιάζει διαφορά σχήματα που φαντάζουν με αλλόκοτες μορφές προσώπων και πραγμάτων! Το δέντρο έχει ανακηρυχθεί ως Μνημείο της Φύσης ενώ με κότινο από το δέντρο αυτό, που κόπηκε με ειδικές τελετές, στεφανώθηκε ο πρώτος νικητής του Μαραθωνίου ανδρών κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνες στην Αθήνα το 2004.
Ο κορμός του δέντρου σε ύψος 0,9μ. από το έδαφος έχει μέγιστη διάμετρο (3,70μ.) και περίμετρο 8,10μ. ενώ στην βάση του δέντρου έχει μέγιστη διάμετρο 4,53μ. και περίμετρο 12,55μ.
Το δέντρο επισκέπτονται κάθε χρόνο χιλιάδες επισκέπτες από όλο τον κόσμο μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται πολλοί Υπουργοί, Αξιωματούχοι και σημαντικοί επιστήμονες ξένων χωρών.
, στο Καβούσι 4 Το Ελαιόδεντρο αυτό που βρίσκεται στην θέση Αζοριά στον δρόμο προς τον οικισμό Αυγό του Δ.Δ. Καβουσίου του Δήμου Ιεράπετρας (συντεταγμένες Ν 35ο 06,908 και ΕΟ 25ο 51, 651 και υψόμετρο 252μ.), ανήκει από το 2008 στον Γεωργ. Γραμματικάκη και είναι ποικιλίας Μαστοειδούς που τοπικά αποκαλείται Μουρατολιά εμβολιασμένης σε υποκείμενο Αγριελιάς.
Ο κορμός του δέντρου σε ύψος 0,8μ. από το έδαφος έχει μέγιστη διάμετρο 4,95μ. και περίμετρο 14,20μ. ενώ στην βάση του δέντρου έχει μέγιστη διάμετρο 7,10μ. και περίμετρο 22,10μ.
Το 2004 μετά από πρόταση κατοίκων της περιοχής και του Δήμου Ιεράπετρας αποφασίστηκε όπως η πρώτη νικήτρια του Μαραθωνίου Γυναικών στους Ολυμπιακούς αγώνες ΑΘΗΝΑ 2004 στεφανωθεί με κότινο από το ελαιόδεντρο αυτό. Ο κότινος αυτός κόπηκε με ειδική τελετή στην οποία παραβρέθηκαν εκπρόσωποι των Αρχών, της Εκκλησίας και πλήθος κατοίκων της περιοχής.
Ιεράπετρας, στον Άγιο Γεώργιο 5 Το Ελαιόδεντρο αυτό που βρίσκεται στην θέση «Αγ. Γεώργιος» του οικισμού «Ανισαράκι» της Κανδάνου (συντεταγμένες N 35ο 20’ 128 και ΕΟ 23ο 45’ .408 και υψόμετρο 510μ.), ανήκει στον Μιχ. Γ. Σαρτζετάκη, είναι ποικιλίας Μαστοειδούς που τοπικά αποκαλείται Τσουνάτη εμβολιασμένης σε υποκείμενο Αγριελιάς.
Ο κορμός του δέντρου σε ύψος 0,8μ. από το έδαφος έχει μέγιστη διάμετρο (4,35μ.) και περίμετρο 12,32μ. ενώ στην βάση του δέντρου έχει μέγιστη διάμετρο 6,85μ. και περίμετρο 18.27μ.
και στη Γραμπέλα 6 Το ελαιόδεντρο αυτό, που βρίσκεται στη θέση Γραμπέλα του οικισμού Ανισαράκι της Κανδάνου (συντεταγμένες N 35ο 19’ 058 EO 23ο 45’, 368 και υψόμετρο 508μ.), ανήκει στον Ευτ. Κ. Μαρματάκη, είναι ποικιλίας Μαστοειδούς, που τοπικά αποκαλείται Τσουνάτη, εμβολιασμένη σε υποκείμενο Αγριελιάς.
Ο κορμός του δέντρου έχει ανάγλυφο εξαιρετικής αισθητικής και εσωτερική σπηλαιώδη στην οποία, κατά τον Γιάννη Παπαηλιάκη, εύρισκαν καταφύγιο οι καταδιωκόμενοι από τους Τούρκους Χριστιανοί κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη (1669-1898 μ.Χ.) και ιδίως στις επαναστάσεις του 1866-1897, αλλά και αργότερα άτομα καταζητούμενα από τους Γερμανούς κατακτητές της Κρήτης την περίοδο 1941-1944
στο Ανισαράκι της Κανδάνου, στα Παλιά Ρούματα 7 Το Ελαιόδεντρο αυτό βρίσκεται μέσα σε μια συστάδα αρκετών παλαιών ελαιόδεντρων στον δρόμο προς την πλατεία του χωριού Παλαιά Ρούματα του Δήμου Βουκολιών (συντεταγμένες Ν 35ο 24,110 και ΕΟ 23ο 46,740 και υψόμετρο 348 μ.), ανήκει στους κληρονόμους του Στυλιανού, Ν. Παπαδεράκη και είναι ποικιλίας Μαστοειδούς που τοπικά αποκαλείται Τσουνάτη εμβολιασμένης σε υποκείμενο Αγριελιάς.
Η μεγάλη σπηλαίωση (κουφάλα) του δέντρου που χωρεί 4-5 άτομα, σύμφωνα με τους κατοίκους του χωριού, κατά την Τουρκοκρατία αποτέλεσε κρυπτή φύλαξης οπλών που είχαν τοποθετηθεί σε πιθάρι κρυμμένο σε λάκκο μέσα σε αυτή. Κατά τους κατοίκους του χωριού επίσης κατά την κατάληψη της Κρήτης από τα Γερμανικά στρατεύματα το 1941, η ιδία κουφάλα αποτέλεσε χώρο όπου συνεδρίασε «Επιτροπή» κατοίκων του χωριού αποτελούμενη από τους: Ιωαν. Μαρκουλάκη, Γεωργ. Θεοδωρίδη, Νικ. Ρενιέρη και Παπά Αντώνη Δημητριάδη, προκειμένου να αποφασίσει για την αντίσταση του χωριού στους κατακτητές. Από την ιδία κουφάλα πήραν όπλα κάτοικοι του χωριού κατά την μάχη που έγινε στον Άναβο εναντίον των Γερμανικών στρατευμάτων τον ίδιο χρόνο.
Βουκολιών στα Χανιά, στο Σαμωνά 8 Το Ελαιόδεντρο αυτό, βρίσκεται μαζί με άλλα πολύ παλαιά και εξαιρετικού αναγλύφου ελαιόδεντρα, στην θέση Λάκκος του Δ.Δ. Σαμωνά του Δήμου Αρμένων (συντεταγμένες Ν 35ο 25,565, ΕΟ 24ο 06,274 και υψόμετρο 325μ.), ανήκει στους Κληρονόμους Εμμ. Μαυρομουστακάκη, είναι ποικιλίας Μαστοειδούς που τοπικά αποκαλείται Τσουνάτη εμβολιασμένης σε υποκείμενο Αγριελιάς.
Ο κορμός του δέντρου σε ύψος 0,9m από το έδαφος έχει μέγιστη διάμετρο (5,25μ.) και περίμετρο 12,90μ. ενώ στην βάση του δέντρου έχει μέγιστη διάμετρο 6,70μ. και περίμετρο 20,05μ.
δήμου Αρμένων στο Ρέθυμνο, στη Γόρτυνα 9 Το ελαιόδεντρο αυτό έχει ανακηρυχθεί από τον Σύνδεσμο Ελαιοκομικών Δήμων Κρήτης (ΣΕΔΗΚ) ως «Μνημειακό» λόγω της ιδιαίτερης μορφής του ανάγλυφου του κορμού του ο οποίος παρουσιάζει το μοναδικό φαινόμενο να έχει ενσωματωμένο στο εσωτερικό του ένα μεγάλο τμήμα από κίονα Ρωμαϊκής περιόδου. Ο κίονας αυτός περιβάλλεται κυκλικά από τον κορμό και βρίσκεται πλήρη επαφή μαζί του σε τρόπο που να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του. Το φαινόμενο έχει προφανώς δημιουργηθεί με την τοποθέτηση του κίονα σε κάποια περίοδο της ζωής του δέντρου σε κοιλότητα του κορμού του και τον εγκλωβισμό του στην συνέχεια σε αυτόν με την συνεχή αύξηση του κορμού.
Το Ελαιόδεντρο αυτό που βρίσκεται πολύ κοντά στα ερείπια της αρχαίας Γόρτυνας κοντά στον οικισμό Μητρόπολη (συντεταγμένες N 35 ο 03’ 36,18 και 24 ο 56’.05 και υψόμετρο 156μ.), ανήκει στους κληρονόμους Κοσμαδάκη και είναι ποικιλίας Χοντρολιάς που τοπικά ονομάζεται Φραγκολιά, εμβολιασμένη σε υποκείμενο Αγριελιάς.
της Μεσαράς, στο Μορόνι 10 Το Ελαιόδεντρο αυτό που βρίσκεται στην θέση Τρυπητή κοντά στον παλαιό οικισμό Παλιάμα του Δ.Δ. Μορονίου του Δήμου Ζαρού (συντεταγμένες Ν 35 ο 06,404 και ΕΟ 24 ο 55,274 και υψόμετρο 423μ.), ανήκει στον Θωμά Ξημεράκη είναι ποικιλίας Χοντρολιάς εμβολιασμένης σε υποκείμενο Αγριελιάς.
Ο κορμός του δέντρου έχει ειδικό σχήμα και ιδιαίτερη αισθητική και φέρει αρκετά μεγάλη κοιλότητα (κουφάλα) η οποία χωρεί 2-3 άτομα. Ο κορμός του δέντρου σε ύψος 0,8μ. από το έδαφος έχει μέγιστη διάμετρο 4,10μ. και περίμετρο 10,50μ. ενώ στην βάση του δέντρου έχει μέγιστη διάμετρο 4,90μ. και περίμετρο 20,40μ.
του Ζαρού, στον Πανασό 11 Το Ελαιόδεντρο αυτό που βρίσκεται στην θέση Αγ, Παρασκευή του ΔΔ Πανασός του Δήμου Γόρτυνας (συντεταγμένες Ν35ο 07,670 και ΕΟ 24ο 59,165 και υψόμετρο 447μ.), ανήκει στην Εκκλησία χαρακτηριζόμενο ως Μοναστηριακό και είναι ποικιλίας Χοντρολιάς εμβολιασμένης σε υποκείμενο Αγριελιάς.
Ο κορμός του δέντρου έχει ιδιαίτερη αισθητική και φέρει αρκετά μεγάλη χαρακτηριστική ημικυκλική προεξοχή η οποία του προσδίδει σημαντική ιδιαιτερότητα. Ο κορμός του δέντρου σε ύψος 0,8μ. από το έδαφος έχει μέγιστη διάμετρο 4,20μ. και περίμετρο 10,60μ. ενώ στην βάση του δέντρου έχει μέγιστη διάμετρο 4,50μ. και περίμετρο 12,10μ.
του δήμου Γόρτυνας, στη θέση Γρε Ελέ 12 Το Ελαιόδεντρο αυτό που βρίσκεται σε συντεταγμένες N 35 ο 20’, 118 EO 24 ο 40’, 118 και υψόμετρο 300μ.), ανήκει στον Δημήτρη Χνάρη είναι ποικιλίας Θρουμπολιάς εμβολιασμένης σε υποκείμενο Αγριελιάς. στις Μαργαρίτες Μυλοποτάμου, στα Καρδαμιανά 13 Το Ελαιόδεντρο αυτό που βρίσκεται στην θέση Καρδαμιανά του Δ.Δ. Γέννα του Δήμου Συβρίτου (συντεταγμένες Ν 35ο 15,139 και ΕΟ 24ο 38, 607 και υψόμετρο 387 m), ανήκει το 2008 στον Εμμ. Αντ. Σφακιανάκη και είναι ποικιλίας Θρουμπολιάς εμβολιασμένης σε υποκείμενο Αγριελιάς.
Ο κορμός του δέντρου έχει ειδικό σχήμα και ιδιαίτερη αισθητική. Αρχικά δίδει εντύπωση τεσσάρων δέντρων πολύ κοντά μεταξύ τους. Εύκολα όμως διαπιστώνεται ότι πρόκειται περί ενός δέντρου με μεγάλη κεντρική βάση από την οποία εκφύονται τέσσερεις διαφορετικοί κύριοι βραχίονες, ενώ φαίνεται ότι υπήρχαν και άλλοι δύο οι οποίοι έχουν αφαιρεθεί.
Ο κορμός του δέντρου σε ύψος 0,8μ. από το έδαφος έχει μέγιστη διάμετρο 3,60μ. και περίμετρο 10,10μ. ενώ στην βάση του δέντρου έχει μέγιστη διάμετρο 3,90μ. και περίμετρο 16,70μ.
του δήμου Συβρίτου, στη Λάστρο 14 Ελαιόδενδρο γνωστό σαν Ελιά της Μαθαίνας ποικιλίας Μαστοειδούς εμβολιασμένης σε Αγριελιά ευρισκόμενο στο χωριό Λάστρος Σητείας (ανατολικά της εκλησσίας Αγ. Τριάδος). Ο κεντρικός κορμός του δένδρου, έχει ένα θαυμάσιο εξωτερικό ανάγλυφο και σχηματίζει μαζί με τον βράχο (σπηλαίωση που χωράει 3-4 άτομα. Σήμερα η κόμη του αρχικού δένδρου είναι αρκετά περιορισμένη ενώ παραφυάδες που έχουν εκπτυχθεί από το υποκείμενο (πιθανώς olevaster) έχουν αναπτυχθεί αρκετά.
Το δένδρο ευρίσκεται μεταξύ τριών εκκλησιών και έχει σημαντική σπουδαιότητα γιατί συνδέεται με τις τοπικές θρησκευτικές παραδόσεις. Στο φύλλωμα του δένδρου αυτού, οι κάτοικοι του χωριού πίστευαν ότι, όσοι δεν είχαν αμαρτήματα, μπορούσαν να δουν Aγίους και από αυτό έκοβαν κάθε χρόνο τον κλώνο (κλάδο) που χρησιμοποιούσαν κατά την τελετή της Εορτής των Βαΐων.
της Σητείας.

Μυθολογία-Ιστορία
Ελιές στην αρχαία αγορά της Αθήνας.

Από την Ελληνική και την Αιγυπτιακή μυθολογία, όπου η ελιά παρουσιάζεται ως θεϊκό δώρο στους θνητούς, μέχρι τον αιώνα της παγκοσμιοποίησης η ελιά παραμένει ένα από τα ελάχιστα στοιχεία του Μεσογειακού πολιτισμού που δεν έχουν αλλοιωθεί.
Χωρίς αμφιβολία οι Φοίνικες διέδωσαν την καλλιέργεια της ελιάς στις πολυάριθμες αποικίες τους στη βόρεια Αφρική, τη Σαρδηνία και την Ισπανία. Στους Έλληνες εξάλλου οφείλεται η εισαγωγή του φυτού στην Ιταλία και τη Γαλλία.
Στην ελληνική ιστορία η ελιά συνδέεται με διάφορες όψεις της ίδιας της ατομικής και συλλογικής μας διαδρομής. Το δέντρο με τον κορμό του θεωρείται από τα πρώτα χρόνια χρήσιμο για τη θεότητα–ξόανο, ως καρπός και λάδι, βάση της ίδιας της ζωής, κλαδί–σημείο νίκης στους αγώνες ακόμα και ξύλο για φωτιά, την απαραίτητη όχι μόνο για το μαγείρεμα αλλά και για το κρύο του χειμώνα.

Η θεά Αθηνά δωρίζει το ιερό δέντρο της ελιάς στην Αθήνα. Ερυθρόμορφη υδρία,350 π.Χ. , Λένινγκραντ, Βρετανικό Μουσείο.

Στη ζωή των μεσογειακών πολιτισμών, όπου ευδοκιμεί η ελιά είναι φυσικό να την αναγάγει σε αφετηρία κάθε κατηγορίας μυθικών παραδόσεων. Είναι γνωστή η μυθική παράδοση για τη σύγκρουση της θεάς Αθηνάς με τον Ποσειδώνα για την πόλη της Αθήνας. Η Αθηνά προσφέρει το δέντρο της ελιάς, κατάλοιπο της παλαιότερης δενδρολατρείας και ο Ποσειδώνας το άλογο.

αργυρό τετράδραχμο Αθηνών με γλαύκα (η πίσω όψη απεικονίζει την Αθηνά).Αριστερά εικονίζεται κλαδί ελιάς. 510  π.Χ. Νομισματικό Μουσείο Αθηνών

Η ελιά σύμβολο της ειρήνης και το άλογο του πολέμου. Στα αθηναϊκά νομίσματα απεικονίζεται έκτοτε η Αθηνά στεφανωμένη με κλαδί ελιάς . Κατασκευασμένα από ξύλο ελιάς τα παλλάδια του αρχαίου κόσμου ήταν ξόανα που θεωρούνταν αχειροποίητα (δηλαδή φιλοτεχνημένα όχι από ανθρώπινο χέρι αλλά με θαυματουργικό τρόπο. Ένας ωραίος μύθος αναφέρει ότι η Αθηνά κατασκεύασε το Παλλάδιον από το ιερό της δέντρο, την ελιά στη μνήμη της φίλης της Παλλάδος που τη σκότωσε κατά λάθος στην ώρα του παιδικού τους παιχνιδιού.

Ερεχθείο, Ακρόπολη. Ελιά φυτεμένη στη θέση που πιστεύεται πως βρισκόταν το ιερό δέντρο της θεάς Αθηνάς.

Το Παλλάδιον της Τροίας αποτέλεσε αντικείμενο αρπαγής όταν ο Οδυσσέας και ο Διομήδης μπήκαν κρυφά στην Τροία για να το κλέψουν.
Η Ειρήνη (κόρη του Δία και της Θέτιδας) εικονίζεται με κλαδί ελιάς στα χέρια της.Το κλαδί της ελιάς θεωρήθηκε εξ άλλου και ως σύμβολο γαλήνης στην παράδοση της περιστεράς της Κιβωτού του Νώε, απόδειξη ότι είχαν αρχίσει να αποσύρονται τα νερά του Κατακλυσμού.

Η ελιά αποτελεί σύμβολο όχι μόνο της Νίκης αλλά και της Ειρήνης στους αγώνες της ελληνικής αρχαιότητας, ιδιαίτερα στους Ολυμπιακούς, που συνοδεύονται και από την εκεχειρία μεταξύ των ελληνικών πόλεων. Το ρόπαλο του Ηρακλή κατά τη μυθολογία ήταν από ξύλο ελιάς, άλλωστε ο ίδιος ο Ηρακλής είναι που έφερε την ελιά στην Ελλάδα από την χώρα των Υπερβορείων και μάλιστα για να χρησιμοποιηθεί ως έπαθλο στους Ολυμπιακούς αγώνες.
θεά Νίκη κρατάει στεφάνι ελαίας για να στεφανώσει κάποιο νικητή. Ρωμαϊκό ανάγλυφο, αρχαιολογικός χώρος Εφέσου.
Στεφανωμένος αθλητής αρχαίων χρόνων (πιθανότατα ολυμπιονίκης). Μουσείο Αγ. Νικολάου.
Το έπαθλο στους Ολυμπιακούς Αγώνες ήταν ένα στεφάνι ελιάς. Στη φωτογραφία,εικονίζεται χρυσό στεφάνι από το μακεδονικό τάφο Ι της Αμφίπολης. Β΄ μισό 3ου π.Χ.Καβάλα, Αρχαιολογικό Μουσείο
Ο Ηρακλής η Αθηνά και ελιά. Ερυθρόμορφη κύλικα, 470 π.Χ., Μουσείο Μονάχου.
Κόρες στεφανωμένες με κλαδιά ελιάς. Ζωγραφισμένη ξύλινη πινακίδα από την Κόρινθο. 6ος αι. π.Χ.

Σε τελετές θυσίας στην αρχαιότητα οι κόρες και οι ιέρειες φορούν στεφάνια από κλαδιά ελιάς. Αυτά τα κλαδιά κρατούσαν οι ικέτες που πήγαιναν να ζητήσουν άσυλο, βοήθεια ή προστασία και μόλις τα κατέθεταν στον βωμό, έμπαιναν αμέσως κάτω από την ισχυρή προστασία του Δία.

«ελαία ευπρεπής εν πεδίω». Ελαία, το ιερό δέντρο των χριστιανών. ψηφιδωτό, Άγιος Μάρκος, Βενετία, 1230.

Η ελιά θεωρείται και ιερό δέντρο, σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, γιατί κάτω απ’ αυτό, στο Όρος των Ελαιών, ο Ιησούς πέρασε τη νύχτα προσευχόμενος, προτού σταυρωθεί.
Στην Κρήτη περισσότερο από κάθε άλλο δέντρο, στην ελιά αναφέρονται πλήθος παροιμίες, παραδόσεις, τραγούδια, προλήψεις και μαντικές παρατηρήσεις, αφού το λάδι επιπλέον συνδέεται και με ιερουργίες (βάφτιση, ευχέλαιο, κτλ) και με μαγικές ενέργειες (ξεμάτιασμα κ.ά.).

τα φύλλα της ελιάς

Τα ωραία ασημοπράσινα φύλλα της ελιάς, καθιερωμένα κι αυτά, αποτελούσαν και συνεχίζουν να αποτελούν τελετουργικό υλικό, είτε όταν χρησιμοποιούνται για να καλύψουν το σώμα του νεκρού είτε όταν καίγονται ως θυμίαμα. Η πλημμύρα του φωτός και η εναλλαγή του πράσινου με το ασημί στην άλλη πλευρά του φύλλου έχει εμπνεύσει ζωγράφους και φωτογράφους σε μια προσπάθεια να συλλάβουν το ασημοπράσινο πέλαγος των απέραντων ελαιώνων που προσφέρουν τα φύλλα της ελιάς δημιουργώντας έτσι ένα μοναδικό θέαμα. Όσοι έχουν αντικρύσει τους αναδευόμενους από τον άνεμο ασημοπράσινους ελαιώνες έχουν εγγράψει βαθιά στη μνήμη τους αυτήν την υπέροχη εικόνα .

Η ελιά στη λογοτεχνία
Όμηρος

Κατά τα άλλα, μαθαίνουμε πως όχι μόνο ξέρανε τα λιόδεντρα, αλλά και πως τα καλλιεργούσαν κιόλας και τα χαίρονταν:
«Πώς ανασταίνει μ’ έγνοια ολόδροσο φιντάνι ελιά ο ξωμάχος
σε τόπο απόμερο, που γύρω του νερά βρυσίζουν πλήθια,
πανώριο τρυφερό, κι οι αγέρηδες κάθε λογής φυσώντας τό ακρολυγούν,

και στέκει κάτασπρο μέσα στον πλήθιο ανθό του…»
Ιλιάδα, Ρ 53

Νίκος Καζαντζάκης

Ο διάσημος κρητικός συγγραφέας Νίκος Καζαντζάκης μέστωσε τη σκέψη και την αντίληψή του στο νησί της Κρήτης και η ελιά εμφανίζεται στο έργο του συχνά σαν ένα στοιχείο αξεχώριστο με τη φύση της Κρήτης και το πνεύμα των ανθρώπων της.

Σαν «αγαθό θεριό να μασουλάει στης γριάς ελιάς τον ίσκιο», παρουσιάζει το Ζορμπά του ο Καζαντζάκης. Το δαιμονισμένο γεροντικό κεφάλι του ήρωα δροσίζεται στο δρόμο κατά τη γαλαρία του λιγνίτη, από την ψιλή βροχούλα που του ραντίζουν τα χινοπωριάτικα λιόδεντρα…

Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά,

εκδ. Ελ.Καζαντζάκη, Αθήνα 1973.
«Κι ο χειμωνιάτης ήλιος έλαμψε γλυκός πολύ στον κόσμο,

βγαίνουν οι γριές σκυφτές φραγή – φραγή να μάσουν σαλιγκάρια,

οι νιές ελιομαζώχτρες αρμεχτά τ’ απόλιδα διαλέγουν.»

Οδύσσεια, Β΄ 1032-1034.
Στο έργο του Ο Χριστός ξανασταυρώνεται προσωποποιεί τον τσιγκούνη-σπαγκοραμμένο έμπορο με την ιδιότητά του να πλουτίζει με την αγοραπωλησία του λαδιού μέσα στη μικροκοινωνία του χωριού του. Πρόκειται για το γερο-Λαδά που θησαυρίζει σε μια εποχή φτώχιας:
«[…] Κι ο γέρο – Λαδάς μασουλίζει κι αυτός σκορδάκι, ταπεινά και νοικοκυρεμένα και βουλιάζει ο νους του στο δώσε πάρε: πόσο λάδι, πόσο κρασί, πόσο καρπό λογαριάζει να βγάζει εφέτο, και πόσοι του χρωστούν, και πόσα και πώς να τα πάρει […]»
«[…] Εμένα η μάνα μου πέθανε της πείνας, την εποχή που το χωριό κολυμπούσε στο λάδι και στο κρασί κι όλοι οι φούρνοι της γειτονιάς ξεφούρνιζαν ψωμί κι η μάνα μου λιγοθυμούσε από τη μυρουδιά […]»
«[…] το κάθε φύλλο της ελιάς έσταζε φως!»

Ο Χριστός ξανασταυρώνεται,
εκδ. Ελ. Καζαντζάκη, Αθήνα 1965
Γιάννης Κονδυλάκης
Ο συγγραφέας Ιωαν. Κονδυλάκης, δάσκαλος, βρίσκεται στο Μόδι, χωριό της επαρχίας Κυδωνίας Χανίων, ως κυνηγός:
«Aπό τινών ημερών ευρισκόμην εις το Μόδι τής Κυδωνίας, χωρίον κατοικούμενον από χριστιανούς καί Τούρκους, ολίγους Τούρκους, απομονωμένους εν μέσω πολλών χριστιανών, διότι όλα τα γύρω χωρία κατοικούνται αποκλειστικώς από χριστιανούς.
Διηρχόμην τον καιρόν μου κυνηγών. Μίαν ημέραν δε, επιστρέφων από το κυνήγι κατά το δειλινόν, εισήλθα εις την παρά το χωρίον μικράν κοιλάδα, την οποίαν επλήρου ο θόρυβος των καταγινομένων εις το λιομάζωμα, Τούρκων και Τουρκισσών κατά το πλείστον. Του όλου δε θορύβου εδέσποζεν η φωνή νεαρού Τούρκου, όστις ανεβασμένος εις υψηλήν ελαίαν, της οποίας απέκοψεν ένα ξηρόν κλάδον, ετραγούδει συγχρόνως εις τον σκοπόν της εποχής:
Τέσσαρα φύλλα έχει ή καρδιά,
Τα δύο μού’ χεις καμένα . . .
Αλλ’ έξαφνα ο θόρυβος εκείνος διεκόπη και το άσμα του νέου έπαυσε, χωρίς να συμπληρώσει τον στίχον, παρετήρησα δε μιαν κίνησιν εις το λαγκάδι, ως να κατέλαβεν ανεξήγητος πανικός τους προ μιας στιγμής τόσον ήσυχους χωρικούς. Ο δε επί του δένδρου Τούρκος κατέβει μετά σπονδής, κατακρημνισθείς σχεδόν και τρέχων έγινεν άφαντος όπισθεν των φρακτών…».
Ο Γενή Μανόλης.
Παντελής Πρεβελάκης
«Τα έλουζε ο ήλιος από τον καταμεσήμερο θρόνο του τα λιόδεντρα της παραμυθιάς, του πρόσχαρου εκείνου χωριού, που σκαλωμένο σε μιαν από τις βουνοπλαγιές του Κισάμου, ξάστραφτε δίπλα στα δέντρα σαν να γύρευε να δείξει την ομορφιά του μ’ ερωτιάρικη περηφάνια στ’ αντικρινό το βουνό. Πλούσια η χρονιά, άλλο τίποτις καρπό του Οκτώβρη εκείνο, τα φουντωμένα κλωνιά που καθώς έπαιζε ο μεσημερίτης ανάμεσα στα μύρια ξανθόφυλλά τους, θάρρειες και κάθε φύλλου τρεμούλιασμα ξεφανέρωνε κι από μια ελιά, καλοθρεμμένη, βαθοπόρφυρη, με τ’ αργυρόλαμπο χνούδι.
Όντας Σάββατο μέρα, οι πιότερες οι μαζώχτρες ήταν παγεμένες να νιαστούνε τα σπιτικά τους. Μια και μοναχή κοπέλα απόμενε στον Πανάγου τα δέντρα, να μαζώξει τ’ απομεινάρια, πρι’ να σημάνει Σπερνός.»
Ο Κρητικός
Άγγελος Σικελιανός
«Στον ελαιώνα εκοίτομουν,
που ευώδαγε το λιόφυλλο
ξερό και το χορτάρι.
Τα διάφωτα ματόκλαδα
μόκλειεν ο βόγγος των ελιών,
τα χάδια από τ’ αγέρια…
…ανακοχλάανε στις ελιές
μια βράση τα τζιτζίκια…»
Αλαφροΐσκιωτος
λαϊκή παράδοση

«Ελιά μου ασημοπράσινη, θαλασσοκυματούσα,
στον κάμπο μοιάζεις πέλαγος και στην πλαγιά σαν κάστρο
μ’ αρχοντική κορμοστασιά και με πολλά στολίδια.

Η γη σ’ έθρεψε πλούσια κι ο χρόνος πελεκούσε
κι εσκάλιζε τη ρίζα σου κι έγραφε ιστορία
που διηγείται τους καημούς, τα πάθη και τις πίκρες
και χαρακώνεις τις πληγές που εκείνος δε γιατρεύει
κι όσες χαρές περάσανε κι εκείνες τις κατέχεις

τις κουβεντιάζεις σιγανά με τις γειτόνισσές σου.
Ελιά μου αιωνόβια, ελιά ευλογημένη,

πες μου κι εμέ του ταπεινού, περαστικού διαβάτη,
τί είδες εις τη ζήση σου, εδώ εις την αυλή σου
τί λένε τ’ αυλακώματα που ζώνουν το κορμί σου…»
Δ. Λουκόπουλος, «Κρητική παράδοση», Νεοελληνική Μυθολογία, Αθήνα 1940.

κρητικές μαντινάδες
Δεν θα μπορούσε να λείπει η ελιά από τα λαϊκά δίστιχα της Κρήτης, γραμμένα με το τοπικό ιδίωμα τις ξακουστές μαντινάδες. Ενδεικτικά αναφέρουμε κάποιες:
Είναι δεντρά πολλά στη γης, σαν την ελιά δεν είναι,
Βρέχει, χιονίζει, λιάζεται μα πάντα δροσερή ‘ναι.
Θωρείς τα τα μουρέλα μου τα πολυφορτωμένα,
Ούλα τα δούδω μάθια μου, για να σε πάρω εσένα.
Απής ποκάμουν οι γ’ ελιές και φύζουν οι μαζώχτρες,
Αστροπελέκια και φωθιές, εις των πλουσιώ τσι πόρτες.
Για βάλε λάδι στην πληγή, να δεις πως θα γλυκάνει
Μα ο γιατρός εις το σεβντά, ίντα μπορεί να κάμει.
Κίσαμο με τ’ αμπέλια σου, Σέλινο με τσ’ ελιές σου,
Σφακιά με τις λεβέντες σου και με τσι κοπελιές σου
Από την Έμπαρο κρασί κι από τη Βιάννο λάδι
κι από το Μυλοπόταμο ελιές και παξιμάδι
ριζίτικο τραγούδι

«Εμπέψανέ μου προξενιά κι απού το σιωρ Τζανάκη.
Μα θέλημα δεν έβαλα, γιατί ‘ναι κοπελάκι.

Απού ‘χει εις τον τόπο μας μεγάλο το κουράδι μέλισσες έχει αμέτρητες,

ελιές έχει χιλιάδες
κι έχουν και τα περβόλια του όμορφες πρασινάδες…»

«-Σιγά σιγά βρέχειν ο Θεός και σιγανά χιονίζει κι έχει το κρύγιος στα βουνά το χιόνι στσι Μαδάρες.
-Κι απού ‘χει σπίθια ροδωπά και σπίθια ροδωμένα κι έχει και στάρι και κρασί και λάδι στα πιθάρια, και στα βαρέλια του κρασί και ξύλα στην αυλήν του κι έχει και κόρην όμορφη και στη φωθιά καθίζει…. δεν τον νοιάζει ο βοριάς, αν βρέχει κι αν χιονίζει».

Σταμάτη Α. Αποστολάκη, «Λαογραφικά της Ελιάς και του λαδιού»,

Χανιώτικα Νέα, 1994

Κωστής Φραγκούλης
«Τα λιομαζώματα
Λιβάνι τάσσω του Χριστού και των αγιώ καντήλια,

να πέψει να καρπίσουνε οι λιανολιές κι οφέτος.
Να πάρω το σκεπάρνι μου να μπω στο δασονάρι
Να βρώ ντεμπλάκια λυγερά, κατσούνα λιοπρινένια,
Να πλέξω και μ’ αλυγαριά και σκίνο τα καλάθια,
Για να μοσκομυρίζουνε σαν τσ’ όμορφες μαζώχτρες.
Κι έχω λινάρι ασπάθιστο και λιάδια πολυεμένα,

Να βάλω νιους για το σπαθί και γράδες στο κλωσίδι
Και τσι μεσοκαιρίτισσες για τη λινοκορκίδα,
Να βάλω και την αγαπώ τσ’ ανάπλες να μου φάνει,
Όσο καιρό τσι διάζεται καλή αφορμή να βρίσκω
Να συχνοπηγαινοέρχομαι στ’ αργαστηριού το δόσμα.
Και σαν βραχούν τα λιόφυτα να σοδιαστεί το λάδι.
Και χωρατάδες και σκοπούς, κι ανιώματα και γέλια
Για ν’ αυγατίζει κι η δουλειά, να λένε συναλλήλως
Οι ραβδιστάδες οι καλοί με τσ’ αναπλογυρίστρες
Και κάθε αργά στο πόρτεγο χορό να τωσε βάνω…
Του ραβδιστή
Ελένη-Φαίη Σταμάτη, Μάζεμα ελιάς στις Μηλιές Πηλίου, 1985.

Μια χήρα δεκαχτώ χρονώ του ραβδιστή τζη λέει:
– Τα κατσουνολοϊδια σου θα τα παραχρουσώσω,

Να κάμω ντέμπλες μάλαμα κατσούνες με τ’ ασήμι,
Και σένα ολόχρυσο σκουτί και τσόχινο τακίμι.
Γιατί οντέ βγεις στη λιανολιά να τη μορφοραβδίσεις,
Ρίχνεις την πάσα κατσουνιά βροχή μαργαριτάρια!
Με κάθε ξιπολόϊσμα καρύδια με το μέλι.
Κι όντο δα στέσεις ποταμό τσ’ ελιές να μου λιχνίσεις,
Πετάς με κάθε χαχαλιά τση πόλης τα πετράδια.
Κι οντέ κινήσει η φάμπρικα κι η πέτρα να γυρίζει
Και παλαμίζεις τον καρπό και σφίγγεις – ω χαρώ σε!
Δρώνει τ’ αρδάχτι που βαστάς κι η μανιβέλα τρίζει
Το πλακωτάρι σε δειλιά κι ο μποτζαργάτης τρέμει
Και χοχλακά ανεβάλλουσα το λάδι στη τζισβέρα».
Τα δίφορα, Ηράκλειο 1961.

η ελιά στην τέχνη
Η ελιά αποτέλεσε αγαπημένο θέμα στην εικαστική απεικόνιση στη χώρα μας. Ακολουθούν μερικές κορυφαίες όψεις απεικόνισης της ελιάς:


Σχολιάστε